Trong một lần làm việc với ông Nguyễn An – Giám đốc thương mại Công ty TNHH Sâm Ngọc Linh Kon Tum K5, chúng tôi tiếp cận được nguồn tư liệu quý của dược sĩ Đào Kim Long - người đầu tiên tìm ra sâm Ngọc Linh. Hành trình đi tìm cây "quốc bảo" được dược sĩ Đào Kim Long viết lại chi tiết, tỉ mỉ gần 10 trang A4.
Bài báo được biên soạn lại từ hồi ký “Sâm Ngọc Linh – Một loài nhân sâm tốt nhất thế giới đã được phát hiện như thế nào?” do chính dược sĩ Đào Kim Long viết tại Hưng Yên, tháng 2/2003. Các chi tiết, mốc thời gian, nhân vật và diễn biến trong bài đều căn cứ theo bản hồi ký này.
Hành trình tìm ra sâm Ngọc Linh - "quốc bảo" của Việt Nam
Vào 9 giờ sáng ngày 18/3/1973, giữa rừng núi Ngọc Linh (trước đây thuộc tỉnh Kon Tum) ở độ cao khoảng 1.800m, dược sĩ Đào Kim Long và cộng sự đã nhìn thấy cây nhân sâm đầu tiên. Khoảnh khắc ấy, trong hồi ký của mình, ông kể lại rất ngắn nhưng đầy xúc động: "Nguyễn Châu Giang chạy vượt lên hỏi: Thầy ơi! Cây gì đây?”.
Ông bàng hoàng, gần như không tin vào mắt mình. Sau khi quay lại chỗ cây vừa được phát hiện, ông chỉ nói nhỏ, đủ để người học trò nghe: “Đây là cây chúng mình đang đi tìm đấy!”.
Câu nói ấy khép lại một hành trình gian khổ, nhưng cũng mở ra lịch sử cho một loài dược liệu quý của Việt Nam: Sâm Ngọc Linh.
Sau vài tuần chia tay Hà Nội, ông đến Trường 105 Hòa Bình để tập leo núi, hành quân mang nặng, tập bắn súng và chuẩn bị cho đời sống chiến trường. Ba tháng sau, ông lên đường vào Khu 5.
Cuộc đi bộ bắt đầu từ Bố Trạch, Quảng Bình, men theo đường mòn Hồ Chí Minh phía Tây Trường Sơn. Trong ba tháng hành quân, ông vừa đi vừa quan sát, thống kê được khoảng 400 cây thuốc, trong đó có nhiều cây quý. Quan trọng hơn, chính những tháng ngày đi dọc Trường Sơn đã giúp ông hình dung được bức tranh lớn về động vật, thực vật và các luồng di cư của cây cỏ nơi đây.
Đến Ban Dân y Khu 5, nghỉ ít ngày, Đào Kim Long lại đề nghị được đi tìm hiểu cây cỏ Đông Trường Sơn và ven biển miền Trung. Những chuyến đi sau đó đầy hiểm nguy. Lần xuống Dốc Bình Minh (Trà Bồng, Quảng Ngãi) ông bị sốt rét ác tính, nằm giữa rừng một tháng, rồi được đồng hương Hà Nội cáng vào bệnh viện X50.
Phải mất khoảng hai tháng ông mới hồi phục. Chuyến đi thứ hai cùng dược sĩ Kiều Viết Thiết qua vùng Quảng Nam cũng đầy hiểm nguy, bởi vùng địch và vùng giải phóng cài lẫn nhau, đoàn liên tục bị pháo bầy, phục kích, săn đuổi.
Sau những cuộc điều tra ấy, Đào Kim Long viết một bản tổng kết về tình hình dược liệu miền Trung Trung Bộ. Trong bản tổng kết, ông phân tích địa lý, thổ nhưỡng, khí hậu, động vật, thực vật, luồng di cư và hội tụ của hệ sinh thái, với phát hiện khoảng 800 cây thuốc ở cả hai sườn Đông và Tây Trường Sơn.
Từ những căn cứ khoa học đó, ông đưa ra một phỏng đoán táo bạo: Có thể tìm được cây thuốc thuộc họ nhân sâm trên núi Ngọc Linh, ngọn núi cao nhất dãy Trường Sơn.
Bản báo cáo được đọc tại hội nghị Đại học Dược toàn Khu 5, tổ chức tháng 6/1972 tại Trà Mi, Quảng Nam, với đại biểu của 9 tỉnh miền Trung Trung Bộ. Từ báo cáo này, Ban Y tế Trung Trung Bộ, dưới sự lãnh đạo của Khu ủy Khu 5, đã thành lập Đoàn điều tra nhân sâm và dược liệu vùng núi Ngọc Linh.
Đoàn gồm 4 người: Dược sĩ Đào Kim Long làm trưởng đoàn, kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, dược sĩ Nguyễn Châu Giang và dược sĩ trung học Trần Thanh Dân.
Sau mùa mưa năm Nhâm Ngọ 1972, đoàn bắt đầu vượt từ Đông sang Tây Trường Sơn. Đến Ban Y tế tỉnh Kon Tum, họ được tổ chức ăn Tết. Sau Tết, vì tình hình chiến sự, đoàn nhận lệnh hoãn chuyến lên Ngọc Linh để xuống Đắc Tô chống địch, phục vụ dân mới được giải phóng sau trận Đắc Tô - Tân Cảnh. Hơn một tháng sau, hành trình lên Ngọc Linh mới tiếp tục.
Đoàn chia thành 2 nhóm. Nhóm của Đào Kim Long có Nguyễn Châu Giang và một dược sĩ trung học tên Lê, thuộc Ban Y tế Kon Tum. Trước khi đi sâu vào núi, ông được Phó Chủ tịch H80 tổ chức một buổi gặp các già làng, trưởng bản ở làng Đắc Rơ Man để nói chuyện về thuốc Nam và cách chữa bệnh, phòng bệnh bằng thuốc Nam.
Dịp ấy, ông làm lễ kết nghĩa anh em với già làng Đắc Rơ Man. Về sau, ông mới hiểu, cuộc gặp ấy còn có ý nghĩa ngầm giới thiệu ông với đồng bào trên núi Ngọc Linh để họ biết và bảo vệ đoàn.
Rồi ngày lịch sử 18/3/1973 đến
Sau khi phát hiện cây sâm đầu tiên, nhóm của ông Long dành khoảng ba giờ tại chỗ để tìm số lượng cây, thống kê hệ thực vật cùng mọc trong sinh cảnh, thu mẫu, chụp ảnh, ép tiêu bản và ghi chép số liệu khoa học vào nhật ký điều tra. Đó không chỉ là phút vui mừng của người đi tìm thấy điều mình dự báo, mà là phản xạ của một nhà khoa học giữa rừng sâu: phát hiện phải đi kèm bằng chứng.
Ăn trưa xong, Đào Kim Long quyết định đi lên cao tiếp. Đến 17 giờ cùng ngày, khi đặt ba lô xuống bên một dòng suối, chiếc ba lô của đoàn vô tình đè lên một thảm nhân sâm dày đặc, gần như thuần chủng. Cây mọc xanh tốt, nở hoa thơm, ong đến lấy mật. Theo hồi ký của ông, đó chính là trung tâm vùng sâm Ngọc Linh.
Đoàn dựng tăng ngay bên suối. Vì sợ giẫm gãy sâm, họ phải khai một lối đi riêng xuống suối lấy nước. Lúc này, gạo đã hết, nhưng Đào Kim Long vẫn quyết định ở lại nghiên cứu thêm 15 ngày. Trong nửa tháng ấy, họ sống bằng rau rừng, nước nhân sâm, khoai lang rừng, mật ong và nhộng ong.
Đổi lại, đoàn ghi được những quan sát quan trọng về đất đai, khí hậu, vi khí hậu, đặc điểm sinh thái, khả năng trồng, tái sinh, di cư và phát tán của loài cây này.
Ngay tại rừng, dược sĩ Đào Kim Long đã đưa ra một số kết luận ban đầu: "Cây nhân sâm Ngọc Linh thích nghi tốt với lớp mùn đọng ở các khe đá; phát tán chủ yếu theo dòng nước dọc các con suối; sống trong nền nhiệt ổn định, không quá 22 độ C; ưa ánh sáng khuếch tán dưới tán rừng có cây cao lá kim và cây rụng lá mùa đông; có thể tái sinh nhờ thân rễ.
Những nhận định ấy, theo ông, nhằm phục vụ việc khai thác, nuôi trồng và phát triển về sau.
Một kết luận quan trọng khác được hình thành từ chính những ngày lần theo dòng suối, ông cho rằng sâm Ngọc Linh không có bằng chứng di cư từ Hoa Nam xuống hay từ Ấn Độ, Malaysia sang. Với Đào Kim Long, đây là loài Panax bản địa, đặc hữu của núi Ngọc Linh.
Hành trình ấy không chỉ có niềm vui phát hiện. Trong lúc lần theo suối nghiên cứu sự phát tán của sâm, Đào Kim Long và Nguyễn Châu Giang bị dân bản nghi là biệt kích và bắt về làng. May mắn thay, già làng nhận ra ông từng gặp ở Đắc Rơ Man, nên đoàn được tha, lại còn được cho thêm một gùi khoai lang để tiếp tục nghiên cứu.
Khi đã thu đủ số liệu và phơi được khoảng 15kg sâm, trong đó có củ được ông ghi là "72 năm tuổi", đoàn quyết định trở về. Nhưng đường về cũng gian truân không kém đường đi. Họ phải mang theo sách, máy ảnh, súng đạn, bản đồ, tiêu bản, mẫu cây thuốc, 15kg sâm khô, cùng tăng võng, dao găm, đồ dùng cá nhân. Sau hơn sáu tháng trèo núi, lội suối, cả nhóm đều mệt lả, sốt rét, thiếu gạo, thiếu muối.
Đến ngọn sông Tranh, gạo cạn, muối chỉ còn nửa lon, đạn còn mươi viên. Ba người Đào Kim Long, Nguyễn Bá Hoạt và Nguyễn Châu Giang vừa đi vừa mò cá, bắt ốc suối ăn. Một lần mò cá, Đào Kim Long bị nước cuốn. Dòng nước lạnh, xiết, kéo ông qua những ghềnh đá lớn, trơn tuột. Ông giơ tay phía trước để đầu khỏi đập vào đá, mặc cho nước cuốn qua ghềnh này, thác khác. Hoạt và Giang chạy theo trên bờ.
Sau vài cây số, nước ném ông xuống một thác cao. May mắn, ông ngoi lên được một tảng đá cạnh bờ, hai đầu gối sưng vù, quần áo rách nát. Khi tìm thấy ông, Hoạt và Giang nói: “Chúng em tưởng anh chết”.
Nguyễn Bá Hoạt còn đùa rằng nếu hôm ấy ông chết, mai này thống nhất đất nước sẽ xây đài tưởng niệm ghi công người đầu tiên tìm ra nhân sâm trên núi Ngọc Linh. Đào Kim Long đáp lại bằng một câu nửa đau đớn, nửa hóm hỉnh: “Đau bỏ mẹ, tưởng với nhớ gì, mà chắc gì các chú còn sống đến lúc đó”.
Ngày 27/5/1973, đoàn về tới căn cứ Trà Mi, Quảng Nam. Sáng 28/5, ông Võ Chí Công - Bí thư Khu ủy, và ông Chín Liêm, Phó Bí thư Khu ủy, trực tiếp đến Ban Dân y Khu 5 nghe Đào Kim Long báo cáo, xem kết quả nghiên cứu. Một ba lô củ sâm, các tiêu bản, ảnh chụp, tài liệu tổng kết được Ban Y tế Khu 5 thu nhận và gửi ra Hà Nội.
Tìm ra sâm Ngọc Linh không phải công sức của một cá nhân!
Sau này, việc xác định tên khoa học của cây sâm là một hành trình khác. Trong điều kiện chiến trường, dựa vào kinh nghiệm điều tra dược liệu, đặc điểm phân tán, di cư và hình dáng thân rễ có đốt, Đào Kim Long từng đặt tên cây là Panax Articulatus Kim Long Đao. Về sau, các nhà khoa học Hà Thị Dung và A.G. Ruski xác định đây là một loài nhân sâm mới của thế giới, lần đầu gặp ở Việt Nam, và đặt tên là Panax vietnamensis Ha et Grushv..
Nhưng trong hồi ký, điều Đào Kim Long nhấn mạnh không phải là vinh quang cá nhân. Ông viết công đầu thuộc về Đảng bộ và Ban Y tế Khu 5, thuộc về nhân dân quanh núi Ngọc Linh, trong đó có sự đóng góp của những người chiến sĩ giải phóng miền Nam làm công tác khoa học. Ông cũng đề nghị lấy tên “nhân sâm Ngọc Linh” làm thương hiệu cho nhân sâm Việt Nam, như sâm Trường Bạch là tên thương hiệu của sâm Triều Tiên.
Ba mươi năm sau ngày phát hiện, năm 2003 viết lại câu chuyện này ở Hưng Yên, dược sĩ Đào Kim Long không chỉ nhớ về một loài cây quý. Ông nhớ những tháng năm chiến tranh, những người đồng đội, những già làng đã che chở, những con suối, vạt rừng, thảm sâm thơm ngan ngát lúc chiều xuống. Từ một người trẻ lên đường vào chiến trường làm nhiệm vụ nghiên cứu cây thuốc, ông trở thành nhân chứng của một phát hiện lớn trong lịch sử dược liệu Việt Nam.
Sâm Ngọc Linh – từ phát hiện khoa học đến “quốc bảo” Việt Nam
Từ phát hiện mang tính bước ngoặt của dược sĩ Đào Kim Long và các cộng sự năm 1973, sâm Ngọc Linh đã dần được xác định là loài dược liệu đặc hữu, quý hiếm của Việt Nam. Sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, giá trị vượt trội của loại sâm này ngày càng được khẳng định cả trên phương diện khoa học lẫn thực tiễn. Đặc biệt, năm 2017, sâm Ngọc Linh chính thức được công nhận là sản phẩm quốc gia và được Thủ tướng Chính phủ gọi là “quốc bảo”.
Trao đổi về quá trình phát triển loại dược liệu này, ông Nguyễn An – Giám đốc thương mại Sâm Ngọc Linh Kon Tum K5 cho biết, việc trồng và thương mại hóa sâm Ngọc Linh không hề đơn giản. Đây là loài cây khó trồng, đòi hỏi điều kiện sinh trưởng đặc thù, thời gian chăm sóc dài; cây phải đạt từ 6 năm tuổi mới có thể thu hoạch, trong khi tỷ lệ hao hụt có thể lên tới 60–70%. Vì vậy, giá trị kinh tế cao của sâm Ngọc Linh là điều có thể lý giải.
Tuy nhiên, theo ông An, để sâm Ngọc Linh phát triển xứng tầm, vẫn còn những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ, nhất là việc thiếu một hệ thống tiêu chuẩn hóa đủ mạnh và chuỗi giá trị chưa đồng bộ từ nghiên cứu, bảo tồn, nuôi trồng đến chế biến, thương mại hóa. Ông cho rằng, sâm Ngọc Linh không chỉ là một dược liệu quý, mà còn là biểu tượng của trí tuệ, bản sắc và tiềm năng Việt Nam, cần được đầu tư bài bản để trở thành thương hiệu quốc gia có sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Theo Dân Việt
