Chưa tương xứng tiềm năng
Thị trường thực phẩm toàn cầu hiện có quy mô khoảng 10.000 tỷ USD mỗi năm, được xem là một trong những ngành có dư địa tăng trưởng lớn và ổn định. Thế nhưng, cấu trúc chuỗi giá trị cho thấy sự phân bổ lợi nhuận rất chênh lệch: khâu nguyên liệu chiếm thấp nhất (khoảng 5%-10% giá trị), tiếp đó là chế biến (từ 10%-20%), logistics (10%-15%). Trong khi phân phối và bán lẻ có thể chiếm tới 50%-70%.
Theo TS Đinh Thế Hiển, Viện trưởng Viện Nghiên cứu tin học và kinh tế ứng dụng, giá trị cốt lõi của ngành thực phẩm không nằm ở sản xuất mà nằm ở khả năng kiểm soát thị trường, thương hiệu và hệ thống phân phối. Đây chính là điểm nghẽn khiến doanh nghiệp Việt dù tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, nhiều tiềm năng nhưng vẫn chủ yếu dừng ở các khâu có giá trị gia tăng thấp.
Thực tế đã thể hiện rõ qua từng ngành hàng. Với cà phê, giá nguyên liệu chỉ khoảng 2,5-3 USD/kg, nhưng khi qua chế biến, xây dựng thương hiệu và bán lẻ, giá bán có thể tăng lên 40-60 USD/kg, thậm chí cao hơn nhiều tại các thị trường phát triển.
Tương tự đối với con tôm, từ mức 6-7 USD/kg ở khâu nguyên liệu có thể đạt 35-40 USD/kg khi trở thành sản phẩm thương hiệu bán lẻ. Hoặc như chanh dây, từ dưới 1 USD/kg nguyên liệu có thể tăng lên 25-35 USD/kg ở khâu chế biến cuối...
Trong khi đó, nhìn tổng thể doanh nghiệp Việt Nam trong ngành thực phẩm, chỉ có thể điểm danh đến Vinamilk, Tập đoàn Masan là có quy mô lớn, phần lớn doanh nghiệp còn lại có quy mô khá nhỏ. Phần giá trị gia tăng lớn nhất cũng nằm ở các khâu cuối chuỗi, thuộc về doanh nghiệp nắm giữ thương hiệu và thị trường.
Chuyển dịch tư duy
Là doanh nghiệp chế biến sâu sản phẩm nông nghiệp, ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Phúc Sinh, cho rằng, nếu tiếp tục xuất khẩu thô, nông nghiệp Việt khó tạo đột phá. Doanh nghiệp cần chuyển sang tổ chức sản xuất bài bản, đầu tư chế biến sâu, tiêu chuẩn chất lượng và phát triển sản phẩm, từ đó nâng giá trị và xây dựng thương hiệu. Muốn hình thành doanh nghiệp quy mô lớn, thậm chí đạt tầm tỷ USD, cần kết hợp tư duy kinh doanh hiện đại với môi trường chính sách ổn định.
Cùng quan điểm, TS Đinh Thế Hiển nhìn nhận, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy chuỗi giá trị, từ gia công sang phát triển sản phẩm có thương hiệu. Ba khâu mang tính quyết định gồm chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và tham gia hệ thống phân phối quốc tế chính là chìa khóa để gia tăng giá trị. Nếu chuyển dịch đúng hướng, giá trị gia tăng của ngành thực phẩm có thể tăng gấp 3-5 lần trong những năm tới.
Ông Nguyễn Đặng Hiến, Phó Chủ tịch Hiệp hội Lương thực thực phẩm TPHCM, nhấn mạnh, doanh nghiệp không thể phát triển đơn lẻ mà cần tham gia vào các mạng lưới kết nối thực chất. Các hoạt động giao thương, xúc tiến thương mại và hợp tác kinh doanh không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Không chỉ dừng ở sản phẩm, yếu tố niềm tin ngày càng trở thành nền tảng cạnh tranh. Theo các chuyên gia, trong bối cảnh toàn cầu, lợi thế chi phí không còn là yếu tố quyết định, mà “đáng tin” mới là giá trị cốt lõi. Khi doanh nghiệp xây dựng được uy tín về chất lượng, minh bạch và trách nhiệm, giá trị sản phẩm sẽ được nâng lên, qua đó mở rộng cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Song song đó, chuyển đổi xanh đang trở thành điều kiện bắt buộc.
Ông Đinh Hồng Kỳ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TPHCM, cho rằng, các thị trường lớn ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, phát thải và truy xuất nguồn gốc. Nếu không đáp ứng, doanh nghiệp sẽ mất đơn hàng. Tuy nhiên, nếu tiếp cận đúng, chuyển đổi xanh không chỉ là tiết giảm chi phí dài hạn mà còn là cơ hội để nâng cao hiệu quả sản xuất, gia tăng giá trị sản phẩm.
Từ góc độ kinh doanh, nhiều doanh nghiệp cho rằng cần xây dựng chính sách, môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và có thể dự báo để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, đặc biệt trong các lĩnh vực chế biến sâu và công nghệ. Chính phủ cần ban hành chính sách ưu đãi phát triển tín dụng xanh, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và tăng cường xúc tiến thương mại để giảm bớt rào cản cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây chính là “bà đỡ” giúp doanh nghiệp ngành thực phẩm Việt lớn mạnh, cạnh tranh mạnh mẽ với các tập đoàn lớn quốc tế, cũng là cơ hội để đưa ngành nông nghiệp tăng trưởng vững chắc.
Theo SGGP
