Cùng Sâm Ngọc Linh mở hướng sinh kế bền vững cho đồng bào Xơ Đăng

Sinh kế hình thành dưới tán rừng

Sâm Ngọc Linh từ lâu đã gắn bó với đời sống của cộng đồng các dân tộc sinh sống quanh dãy Ngọc Linh, đặc biệt là đồng bào Xơ Đăng. Từ kinh nghiệm đi rừng, người dân đã tích lũy những hiểu biết về đặc điểm sinh trưởng, cách nhận biết, khai thác, trồng và chăm sóc loài dược liệu quý này.

Tháng 6/2025, “Tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh ở các huyện Tu Mơ Rông và Đăk Glei, tỉnh Kon Tum” được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa, kinh nghiệm và tri thức mà cộng đồng bản địa đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, khi giá trị kinh tế của sâm Ngọc Linh ngày càng được chú trọng, những tri thức ấy tiếp tục trở thành một phần quan trọng trong quá trình phát triển vùng nguyên liệu.

Khác với nhiều loại cây trồng sản xuất trên diện tích đất được khai phá, sâm Ngọc Linh sinh trưởng dưới tán rừng, trong những điều kiện đặc thù về độ cao, nhiệt độ, độ ẩm và thổ nhưỡng. Vì vậy, việc phát triển cây sâm có mối quan hệ chặt chẽ với bảo vệ hệ sinh thái rừng.

Từ đây, một hướng sinh kế đặc biệt được hình thành: người dân có thể tạo ra giá trị kinh tế từ rừng mà không phải đánh đổi những cánh rừng để lấy đất sản xuất.

Từ người giữ rừng đến người tham gia chuỗi giá trị

Đằng sau một cây sâm trưởng thành là quá trình kéo dài nhiều năm, với nhiều công đoạn từ chuẩn bị cây giống, làm luống, trồng, chăm sóc, theo dõi sinh trưởng đến bảo vệ vùng trồng. Điều này tạo ra nhu cầu lao động thường xuyên và mở thêm cơ hội để người dân địa phương tham gia vào chuỗi sản xuất.

Khi vùng trồng được mở rộng và chuỗi giá trị phát triển, cơ hội sinh kế cũng không chỉ giới hạn ở việc trồng sâm. Người dân có thể tham gia ươm giống, chăm sóc, bảo vệ vùng nguyên liệu, thu hoạch và các hoạt động liên quan đến sơ chế, chế biến dược liệu.

Từ chỗ chủ yếu dựa vào những nguồn sinh kế truyền thống, cây sâm vì thế mở ra thêm một hướng phát triển kinh tế ngay trên vùng đất mà đồng bào đã sinh sống qua nhiều thế hệ.

Doanh nghiệp và cộng đồng cùng phát triển vùng nguyên liệu

Để giá trị của sâm Ngọc Linh được duy trì lâu dài, phát triển vùng nguyên liệu cần đi cùng với sự tham gia của người dân địa phương.

Trong hành trình phát triển vùng sâm, Công Ty CP Sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông Kon Tum xác định cộng đồng địa phương là một phần của chuỗi giá trị. Việc phát triển vùng nguyên liệu không chỉ hướng đến nguồn cung cho sản xuất mà còn gắn với lao động tại chỗ, những kinh nghiệm bản địa và môi trường rừng nơi cây sâm sinh trưởng.

Thông qua hoạt động tại vùng nguyên liệu, người dân có thể tham gia vào nhiều công đoạn khác nhau trong quá trình phát triển cây sâm. Đây cũng là cách để giá trị kinh tế từ sâm từng bước được lan tỏa trở lại cộng đồng nơi tạo nên vùng nguyên liệu.

Quan trọng hơn, khi sinh kế của người dân gắn với cây sâm, lợi ích kinh tế cũng gắn chặt hơn với việc bảo vệ rừng. Bởi với loại dược liệu đặc thù này, duy trì môi trường sinh trưởng chính là một trong những điều kiện để duy trì giá trị lâu dài của vùng sâm.

Khi giá trị cây sâm không dừng lại ở sản phẩm

Phát triển sâm Ngọc Linh vì vậy không đơn thuần là câu chuyện tạo ra một sản phẩm dược liệu có giá trị cao.

Phía sau vùng nguyên liệu còn là câu chuyện về việc làm, thu nhập, tri thức bản địa và khả năng để người dân phát triển kinh tế ngay trên quê hương mình.

Đối với Sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông Kon Tum, việc phát triển thương hiệu gắn với vùng nguyên liệu cũng đặt ra yêu cầu hài hòa giữa giá trị kinh tế và trách nhiệm đối với cộng đồng. Khi người dân có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, sự phát triển của cây sâm có thể tạo ra tác động rộng hơn thay vì chỉ tập trung ở sản phẩm cuối cùng.

Ở đó hình thành một mối quan hệ tương hỗ: rừng tạo môi trường cho sâm sinh trưởng, cây sâm tạo thêm sinh kế cho người dân, còn sinh kế từ sâm tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ rừng.

Từ tri thức của đồng bào Xơ Đăng đến những vùng nguyên liệu đang được phát triển hôm nay, sâm Ngọc Linh cho thấy tiềm năng của một mô hình kinh tế gắn với tài nguyên bản địa.

Và giá trị lâu dài của cây sâm sẽ không chỉ nằm ở giá trị của mỗi củ sâm khi được đưa ra thị trường, mà còn ở khả năng tạo sinh kế, gìn giữ tri thức bản địa và để cộng đồng địa phương trở thành một phần thực sự trong hành trình phát triển của vùng Ngọc Linh.