Trong sương sớm của vùng núi cao, những cây sâm xanh mướt mọc thành từng mảng dưới tán rừng già. Với nhiều du khách, đây là một khung cảnh lạ. Với người trồng sâm, đó là kết quả của nhiều năm kiên nhẫn. Và với những người làm kinh tế địa phương, đó có thể là chìa khóa cho một bài toán đã tồn tại từ lâu: làm sao để dược liệu quý không chỉ được trồng ra mà còn bán được, bán đúng giá và tạo dựng được thương hiệu. Câu trả lời có thể nằm ở chính khu vườn ấy, nếu vườn sâm không chỉ là nơi sản xuất mà còn là điểm đến.
Sâm Ngọc Linh: quốc bảo gắn với một ngọn núi và một cộng đồng
 |
Trong kho tàng dược liệu Việt Nam, sâm Ngọc Linh là loài cây có câu chuyện đặc biệt nhất. Cây được tìm thấy ngày 19/3/1973, được đặt tên theo chính địa danh nơi phát hiện, và đến năm 1985 được công bố danh pháp khoa học quốc tế là Panax vietnamensis. Đây là loài đặc hữu, chỉ sinh trưởng tốt ở vùng núi cao mát lạnh quanh năm, độ ẩm lớn và có bóng che của rừng. Tại vùng trồng ở xã Măng Ri, tỉnh Quảng Ngãi, độ cao khoảng 1.600m so với mực nước biển. Những điều kiện ấy không thể tạo ra ở nơi khác, nên sâm Ngọc Linh gắn chặt với vùng đất sinh ra nó.
Giá trị ấy đã được ghi nhận ở tầm quốc gia. Ngày 05/6/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 787/QĐ-TTg, bổ sung Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam) vào danh mục sản phẩm quốc gia thuộc Chương trình phát triển sản phẩm quốc gia đến năm 2020. Loài sâm này hiện còn nằm trong Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045. Về bảo hộ, Sâm củ Ngọc Linh được bảo hộ chỉ dẫn địa lý số 00049 từ năm 2016 (sửa đổi năm 2018).
Đằng sau củ sâm còn có con người. Đồng bào Xơ Đăng sống cạnh rừng qua nhiều thế hệ, hiểu đất, hiểu sương, hiểu mùa của cây thuốc quý này. Tri thức ấy cũng đã được ghi nhận: tri thức dân gian về Sâm Ngọc Linh ở các huyện Tu Mơ Rông và Đăk Glei được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 03/06/2025. Nghĩa là khi bước vào vườn sâm, du khách không chỉ gặp một loài cây quý mà còn gặp một di sản đang hiện diện.
Vì sao vườn sâm Ngọc Linh có tiềm năng du lịch?
 |
Tiềm năng này bắt nguồn từ chính đặc điểm của cây dược liệu quý. Hầu hết các loài dược liệu có giá trị cao đều sống dưới tán rừng, nhất là rừng nguyên sinh, và sâm Ngọc Linh là ví dụ tiêu biểu.
Điều này biến một yêu cầu kỹ thuật thành một lợi thế. Vì dược liệu cần rừng để sinh trưởng, việc phát triển dược liệu gắn tự nhiên với việc giữ rừng, và rừng thì gắn với du lịch sinh thái. Vườn sâm vì thế hội tụ ba yếu tố mà du khách tìm kiếm: cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ, câu chuyện về một loài cây quý và đời sống văn hóa của cộng đồng gắn bó với rừng qua nhiều thế hệ. Theo ThS. Lê Minh Tuấn (Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội), nếu gắn sản phẩm từ dược liệu với dịch vụ văn hóa và du lịch, có thể hình thành một ngành kinh tế "lai" dựa trên nền tảng văn hóa, cảnh quan và thảo dược (theo WAFORT).
Nhiều địa phương đã nhận ra điều đó và đang phát triển dược liệu trong môi trường rừng, kết hợp bảo vệ rừng với khai thác du lịch. Khi ấy, vườn sâm vừa là nơi sản xuất, vừa là điểm đến.
Du lịch giúp giải bài toán nào của dược liệu miền núi?
Việt Nam có hơn 5.117 loài và thứ dưới loài được sử dụng làm thuốc và bồi bổ sức khỏe. Nhu cầu trong nước về dược liệu và sản phẩm từ dược liệu rất lớn, nhưng nguồn cung nguyên liệu vẫn chưa theo kịp, một phần phải nhập khẩu từ nước ngoài. Nguyên nhân nằm ở cách dược liệu đang được khai thác: các loài cây thuốc phân bố khá phân tán, phần lớn vẫn được thu hái từ rừng, phần được trồng thì diện tích nhỏ, chưa có những vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn.
Ở chiều ngược lại, người làm dược liệu ở các tỉnh miền núi lại vướng một khó khăn khác. Theo ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, dược liệu là thế mạnh để chuyển đổi cơ cấu cây trồng có giá trị kinh tế cao, nhưng nhiều địa phương và doanh nghiệp vẫn gặp khó ở đầu ra, ở việc nâng giá trị thương hiệu và giá bán. Ông cho rằng cần đổi mới sáng tạo để phát triển chuỗi giá trị dược liệu gắn với du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và du lịch cộng đồng.
Nói cách khác, cây trồng được, nhưng câu chuyện đằng sau cây trồng chưa được kể đủ sức thuyết phục. Với sâm Ngọc Linh, GS.TS Nguyễn Minh Đức, người có gần nửa thế kỷ nghiên cứu sâm Ngọc Linh, cho rằng loài sâm này chỉ thật sự trở thành sản phẩm quốc gia khi không còn nằm ở nơi chót vót trên cao và không còn chỉ là sản phẩm dành cho người giàu. Du lịch trải nghiệm là một cách đưa câu chuyện và giá trị của sâm đến gần công chúng hơn, ngay tại nơi cây sinh ra.
Du khách sẽ trải nghiệm điều gì?
 |
 |
Một chuyến đến vườn sâm Ngọc Linh có thể bắt đầu từ nhà máy chế biến, nơi du khách hiểu sâm được bảo quản và chế biến ra sao, rồi di chuyển lên vùng núi, đi theo con đường mòn xuyên rừng để vào vườn sâm ở Măng Ri. Người dân địa phương dẫn đường và kể về cây, về đất, về những mùa sương. Tại vườn, du khách học cách nhận biết cây sâm qua lá, thân, hoa quả, hiểu vì sao cây phải mọc dưới tán rừng và vì sao phải nhiều năm mới đến ngày thu hoạch.
Bữa ăn trong ngày có thể dùng nguyên liệu bản địa, có những món bồi bổ sức khỏe chế biến từ sâm và các loài dược liệu vùng cao. Buổi chiều dành cho văn hóa: tìm hiểu đời sống của đồng bào Xơ Đăng, nghe chuyện rừng, chuyện cây thuốc, ghé thăm nghề thủ công truyền thống. Cuối chuyến đi, du khách mang về một sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, như trà sâm hay rượu sâm, cùng câu chuyện của nơi đã sinh ra nó.
Trải nghiệm này tác động trực tiếp đến nút thắt về đầu ra. Người mua tận mắt thấy cây, gặp người trồng, hiểu quy trình, nên sẵn lòng chấp nhận giá trị của sản phẩm hơn. Thương hiệu không còn là một cái tên trên bao bì mà là ký ức của một chuyến đi.
Kinh nghiệm từ các nước đi trước
Theo ThS. Lê Minh Tuấn (WAFORT), Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia. Đức là một trong những nước đi đầu trong việc kết hợp du lịch sinh thái với dược liệu. Các vườn dược liệu được quy hoạch ở những vùng có tiềm năng sinh thái, kết hợp tham quan, học hỏi về cây thuốc và các phương pháp chăm sóc sức khỏe truyền thống.
Nhật Bản hỗ trợ nghiên cứu sản phẩm dược liệu tự nhiên và tạo điều kiện cho doanh nghiệp, cộng đồng tham gia làm dịch vụ. Hàn Quốc đầu tư vào đào tạo người dân địa phương và siết chặt kiểm tra, chứng nhận chất lượng. Điểm chung của các mô hình này là sự gắn kết giữa cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền. Việt Nam có lợi thế là đã có sẵn một sản phẩm đặc hữu được công nhận là sản phẩm quốc gia, được bảo hộ chỉ dẫn địa lý và có tri thức bản địa được ghi nhận là di sản.
Để tiềm năng trở thành hiện thực
Tiềm năng chỉ trở thành giá trị khi được tổ chức bài bản. Trước hết là quản lý nguồn gốc: các địa phương cần rà soát quỹ đất và vùng nguyên liệu, xác định loài cây phù hợp, xây dựng mã số vùng trồng để truy xuất nguồn gốc, xuất xứ, đồng thời cung cấp giống có nguồn gốc rõ ràng, năng suất và chất lượng ổn định. Với sâm Ngọc Linh, đây là nền tảng để bảo vệ chỉ dẫn địa lý và chống hàng giả. Với du lịch trải nghiệm, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là nền tảng của niềm tin, vì du khách chỉ tin câu chuyện khi sản phẩm minh bạch.
Thứ hai là đa dạng hóa sản phẩm nhưng giữ tính đặc thù. Bên cạnh củ sâm, có thể phát triển trà, rượu, thực phẩm, quà tặng, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, nhưng mỗi sản phẩm cần gắn với văn hóa, con người và bản sắc của vùng đất. Một sản phẩm giống mọi nơi khác sẽ không tạo được lợi thế cạnh tranh.
Thứ ba là xây dựng thương hiệu cho sản phẩm đặc trưng của địa phương. Vườn sâm, sản phẩm sâm và trải nghiệm du lịch cần được kể bằng một câu chuyện thống nhất, để du khách nhớ đến vùng đất chứ không chỉ nhớ đến một mặt hàng.
Thứ tư là đặt người dân vào vị trí trung tâm. Họ là người nắm tri thức về cây và rừng, nên cần được đào tạo kỹ năng đón khách và được hưởng phần lợi ích tương xứng. Đồng thời phải tính toán số lượng khách và lộ trình tham quan để không tổn hại đến cây sâm và hệ sinh thái rừng, vì đó chính là tài sản gốc của cả mô hình.
Thứ năm là kéo dài chuỗi giá trị bằng liên kết với doanh nghiệp lữ hành, cơ sở chế biến và các kênh truyền thông, để giá trị của cây sâm lan sang lưu trú, ẩm thực, quà tặng và văn hóa.
Bài toán của dược liệu Việt Nam không chỉ là trồng thêm, mà là bán được giá trị đi kèm. Vườn sâm Ngọc Linh dưới tán rừng cho thấy một lời giải: giữ rừng để giữ cây, mở cửa vườn để kể chuyện, và biến mỗi du khách thành người hiểu, người tin, người kể lại. Nếu được làm bài bản, minh bạch và chia sẻ lợi ích với cộng đồng, du lịch trải nghiệm vườn sâm có thể vừa nâng giá trị thương hiệu, vừa nuôi dưỡng sinh kế lâu dài cho người dân miền núi.
