“Hệ sinh thái” hàng giả trên “chợ mạng”
Báo cáo thị trường nội địa Việt Nam 2026, do Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) công bố cuối tháng 12/2025 cho thấy, quy mô thị trường thương mại điện tử (TMĐT) Việt Nam năm 2025 ước đạt khoảng 32 tỷ USD, tăng 22% so với năm trước và chiếm 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ. Đáng chú ý, các hình thức bán hàng mới như livestream, bán qua mạng xã hội và nền tảng xuyên biên giới phát triển nhanh chưa từng có. TMĐT được xem là “đòn bẩy” cho tiêu dùng và đổi mới mô hình kinh doanh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đây cũng là mảnh đất màu mỡ cho hàng giả, hàng gian và gian lận thương mại.
Từ phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, có thể thấy, tình trạng hàng giả trên TMĐT không còn mang tính nhỏ lẻ. Ông Nguyễn Phương Sơn - Giám đốc Đối ngoại Công ty Amway Việt Nam cho biết, thời gian qua xuất hiện nhiều gian hàng trực tuyến kinh doanh các sản phẩm mang nhãn hiệu Amway. Với sự hỗ trợ về pháp lý của Cục TMĐT và Kinh tế số, trong năm 2023, một sàn thương mại điện tử rất lớn buộc phải gỡ 1.287 link vi phạm. Đến năm 2025, Amway tiếp tục có công văn chính thức đề nghị một số sàn thương mại điện tử uy tín gỡ tổng cộng 822 link vi phạm”.
Một số doanh nghiệp thẳng thắn nhìn nhận, hàng giả trên các nền tảng TMĐT đã và đang hình thành một “hệ sinh thái” gian lận có tổ chức, lợi dụng tâm lý chuộng giá rẻ, sự thiếu thông tin và các kẽ hở trong quản lý. Hệ lụy, thiệt hại kinh tế cho doanh nghiệp làm ăn chân chính; ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng; nhà nước bị thất thu ngân sách.
Nói về thực trạng hàng giả trên không gian mạng, Chi cục Quản lý thị trường TPHCM cho hay, các đối tượng vi phạm ngày càng tận dụng triệt để mạng xã hội, sàn TMĐT và dịch vụ chuyển phát nhanh để phân phối hàng hóa. Hàng lậu, hàng giả thường được tập kết tại các kho lớn ở khu vực vùng ven của thành phố, sau đó xé lẻ, giao hàng từ kho ngoại quan, khu công nghiệp hoặc kho trong khu dân cư, gây khó khăn cho việc kiểm tra, truy xuất nguồn gốc.
Mới đây, Đội Quản lý thị trường số 13 đã phát hiện một điểm kinh doanh tại xã Đông Thạnh chào bán hơn một tấn kẹo dẻo trên mạng xã hội. Qua phối hợp với công an địa phương kiểm tra, lực lượng Quản lý thị trường xác định, toàn bộ số hàng không có nhãn mác, không rõ nguồn gốc, không có hóa đơn chứng từ hợp pháp, với tổng trị giá theo giá niêm yết lên tới 43,2 triệu đồng. Ngoài thực phẩm, các mặt hàng mỹ phẩm, thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiếp tục là nhóm vi phạm phổ biến do tác động trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng. Đáng chú ý, tình trạng buôn lậu thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng gia tăng trở lại, được rao bán công khai trên mạng xã hội và các nền tảng online.
Siết quản lý TMĐT bằng cách định danh người bán
Theo thống kê của ngành công thương, trên địa bàn thành phố hiện có 180.853 cửa hàng TMĐT, chiếm gần 37% tổng số cả nước, tập trung chủ yếu trên các nền tảng: Shopee, Lazada, Tiki, TikTok Shop. Bên cạnh đó, thành phố cũng là nơi thử nghiệm nhiều mô hình kinh doanh số hiện đại, từ livestream bán hàng, thanh toán qua ví điện tử đến hệ thống hậu cần tích hợp. Song, chính quy mô lớn thị trường tiêu dùng khá lớn và tốc độ phát triển nhanh đã khiến TPHCM trở thành địa bàn trọng điểm của các hành vi vi phạm trên môi trường số.
Trước diễn biến phức tạp của hàng giả trên không gian số, năm 2025, Chi cục Quản lý thị trường TPHCM chỉ đạo các đội nghiệp vụ tăng cường giám sát hoạt động kinh doanh trên website TMĐT, sàn giao dịch và mạng xã hội. Qua đó, lực lượng chức năng phát hiện và xử lý 186 vụ vi phạm, tạm giữ 194.439 đơn vị sản phẩm các loại với tổng trị giá hơn 6,2 tỷ đồng, xử phạt hành chính hơn 2,5 tỷ đồng.
Ông Nguyễn Quang Huy – Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường TPHCM, cho biết: “Nhiều đối tượng sử dụng tài khoản ẩn danh, quảng cáo tinh vi, thông tin sai lệch trên các sàn TMĐT và mạng xã hội để đánh vào tâm lý chuộng giá rẻ của người tiêu dùng. Dịp cao điểm cuối năm 2025 và trước Tết Nguyên đán, vi phạm có xu hướng gia tăng với thủ đoạn ngày càng phức tạp”.
Trước tình hình này, Chi cục Quản lý thị trường TPHCM xác định, TMĐT tiếp tục là mặt trận trọng tâm, tập trung kiểm tra kho tổng, điểm tập kết hàng hóa, các tuyến phố du lịch, trung tâm thương mại, chợ truyền thống và các gian hàng online đã từng cam kết nhưng tái phạm. Song song với công tác kiểm tra, Chi cục triển khai Đề án 319 của Thủ tướng Chính phủ về phòng chống hàng giả trên TMĐT; đẩy mạnh số hóa công tác quản lý, tăng cường phối hợp liên ngành, trao đổi thông tin với doanh nghiệp, hiệp hội và tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người tiêu dùng.
Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Lê Thị Hà – đại diện Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công thương) cho rằng, mục tiêu cốt lõi của các quy định mới là giải quyết ba câu hỏi then chốt của người tiêu dùng: “mua của ai?”, “mua cái gì?”, “chất lượng sản phẩm như thế nào?”. Theo bà Hà, cơ chế định danh bắt buộc đối với người bán trên các nền tảng TMĐT sẽ được áp dụng nhằm chấm dứt tình trạng gian hàng giả mạo, thường thay đổi thông tin hoặc biến mất sau khi lừa đảo. Đặc biệt, hoạt động livestream bán hàng vốn là kênh phát sinh nhiều vi phạm chính thức được đưa vào khuôn khổ pháp lý.
“Các nền tảng phải có trách nhiệm xác thực danh tính người livestream. Chỉ khi danh tính được xác lập rõ ràng và có xác nhận từ nền tảng, hoạt động quảng bá và bán hàng mới được phép triển khai” - bà Hà nhấn mạnh. Theo Cục TMĐT và Kinh tế số, các nền tảng TMĐT xuyên biên giới có tên miền “.vn” hoặc quy mô từ 100.000 người mua trở lên sẽ buộc phải thành lập pháp nhân, văn phòng đại diện hoặc ủy quyền đại diện hợp pháp tại Việt Nam, nhằm nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật và bảo vệ người tiêu dùng.
Ông Võ Tân Thành - Phó Chủ tịch Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI): Luật TMĐT mới siết quản lý, bảo vệ người tiêu dùng
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, TMĐT và các hoạt động kinh doanh trên không gian mạng thành một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp và người tiêu dùng. Tuy nhiên, lợi dụng kẽ hở, nhiều đối tượng lách luật hay cố tình gian dối để cung cấp những sản phẩm giả, kém chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất xứ ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của người tiêu dùng, ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp làm ăn chân chính. Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử mới vào tháng 12/2025, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 là một bước đi quan trọng và kịp thời, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường quản lý hoạt động mua bán trực tuyến, phòng chống gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, từ chính sách đến thực tiễn luôn đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ và trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý, lực lượng thực thi pháp luật, các sàn TMĐT, hiệp hội ngành hàng và đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp.
TPHCM hiện là địa phương dẫn đầu cả nước về quy mô và giá trị thương mại điện tử. Đồng thời cũng là địa bàn bị các đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi sản xuất, kinh doanh thực phẩm kém chất lượng, hàng giả trên không gian mạng. Các đối tượng thường lập tài khoản ảo, hội nhóm trên mạng xã hội, núp bóng dưới các hình thức như: hàng xách tay, đặc sản vùng miền, hàng nhà làm, thậm chí mạo danh người nổi tiếng để quảng bá sản phẩm. Những hành vi này gây hậu quả nghiêm trọng, ngoài nguy cơ đe dọa sức khỏe cộng đồng còn làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng vào môi trường TMĐT. Pháp luật không có vùng cấm, không có ngoại lệ; mọi cá nhân, kể cả người nổi tiếng, KOLs vi phạm trong quảng cáo, kinh doanh thực phẩm đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Thiết nghĩ, các nền tảng số chủ động phát hiện, gỡ bỏ nội dung vi phạm và phối hợp cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng.
