Nhắc đến lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam thời quân chủ, Quốc Tử Giám Thăng Long là một dấu mốc đặc biệt. Từ ngôi trường Quốc học đầu tiên của đất nước, nhiều thế hệ nhân tài đã được đào tạo, trưởng thành và có những đóng góp quan trọng cho quốc gia. Trong dòng chảy ấy, Sơn Tây – vùng đất giàu truyền thống văn hiến của xứ Đoài – cũng ghi dấu bằng nhiều tên tuổi đỗ đạt, những nhà giáo từng tham gia giảng dạy tại Quốc Tử Giám cùng hệ thống trường lớp, dòng họ khoa bảng và di tích Nho học còn được lưu giữ đến ngày nay.
Những người con xứ Đoài trên hành trình khoa bảng
Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập tại kinh đô Thăng Long, mở ra một dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục nước nhà. Là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, trong hơn 700 năm tồn tại, Quốc Tử Giám đã trở thành trung tâm đào tạo, bồi dưỡng nhân tài, quy tụ nhiều danh sư và đào tạo hàng nghìn bậc đại khoa, hiền tài cho đất nước.
 |
| Chương trình nghệ thuật chào mừng khai mạc trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076-2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây” |
Những tên tuổi như Tư nghiệp Chu Văn An, Tế tửu Nguyễn Trực, Tế tửu Phùng Khắc Khoan, Tư nghiệp Nguyễn Bá Lân... đã góp phần làm nên vị thế của ngôi trường trong nền giáo dục khoa cử thời trung đại. Không gian giáo dục ấy cũng gắn bó với nhiều vùng quê, nơi sản sinh những người tài năng, có cơ hội học tập, đỗ đạt và tham gia vào bộ máy giáo dục, quản lý quốc gia.
Sơn Tây là một trong những vùng đất có mối liên hệ đáng chú ý với Quốc Tử Giám Thăng Long. Theo phạm vi địa danh Sơn Tây được xác định trên bản đồ năm 1909 và năm 1940, vùng đất này có 70 người đỗ đại khoa, trong đó 40 người đỗ Tiến sĩ được khắc tên trên bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
 |
| Đại biểu cắt băng khai mạc trưng bày. |
Đáng chú ý, không ít người con Sơn Tây từng đảm nhiệm công việc giảng dạy, quản lý tại chính ngôi trường Quốc học của kinh đô. Tiêu biểu có Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Bá Lân, Phan Cận, Nguyễn Quý Hiển. Bên cạnh đó, những Giám sinh người Sơn Tây từng học tập tại Quốc Tử Giám như Nguyễn Thì Lượng, Phan Nhuệ... cũng góp phần thể hiện sự gắn bó giữa giáo dục địa phương với trung tâm đào tạo nhân tài của quốc gia.
Những mối liên hệ ấy được giới thiệu trong trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076-2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây”, do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây tổ chức tại Văn miếu Sơn Tây.
Thông qua hệ thống tư liệu, hình ảnh, trưng bày đưa người xem trở lại với hành trình 950 năm của Quốc Tử Giám Thăng Long, đồng thời giới thiệu những đóng góp của các thế hệ nhà khoa bảng Sơn Tây đối với nền giáo dục nước nhà. Qua đó, lịch sử một ngôi trường Quốc học được nhìn nhận trong mối liên hệ với truyền thống học tập, đào tạo và trọng dụng nhân tài ở các địa phương.
 |
| Đại biểu và các em học sinh tham quan trưng bày. |
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Trương Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây cho biết, giữa Quốc Tử Giám Thăng Long và vùng đất Sơn Tây có mối liên hệ sâu sắc trong lịch sử giáo dục, khoa cử. Nhiều người con ưu tú của Sơn Tây đã học tập, đỗ đạt, được ghi danh trên những tấm bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám; nhiều người tham gia giảng dạy, đào tạo nhân tài, có những đóng góp quan trọng cho nền giáo dục và sự phát triển của đất nước.
Gìn giữ mạch nguồn đạo học qua các thế hệ
Truyền thống khoa bảng Sơn Tây không chỉ được thể hiện qua số lượng người đỗ đạt hay những tên tuổi từng giữ trọng trách tại Quốc Tử Giám. Đó còn là một nền nếp học tập được hình thành, duy trì trong cộng đồng thông qua hệ thống trường lớp, các gia đình, dòng họ và những không gian tôn vinh đạo học.
Thời quân chủ, bên cạnh trường công từ cấp tỉnh đến huyện, Sơn Tây còn có nhiều lớp học tư do các nhà Nho, người đỗ đạt mở tại làng xã. Những người như Nguyễn Trực, Phan Huy Chú, Phan Huy Vịnh... đã tham gia giảng dạy, phổ biến chữ nghĩa, kinh sách, góp phần duy trì việc học trong cộng đồng. Sự hiện diện của các lớp học ở làng xã cho thấy việc giáo dục, truyền thụ tri thức đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân địa phương.
 |
| Không gian trưng bày thu hút đông đảo khán giả thưởng lãm. |
Một nét đặc sắc khác là những dòng họ có nhiều thế hệ đỗ đạt, tạo nên dấu ấn riêng trong lịch sử khoa bảng Sơn Tây. Có thể kể đến họ Phan Huy ở Sài Sơn, họ Lê ở Mai Trai, họ Kiều ở Đông Sàng và họ Đỗ ở Hương Ngải. Trong đó, dòng họ Phan Huy ở Sài Sơn nổi danh về khoa bảng và văn chương thời Lê Trung hưng, sản sinh nhiều danh nhân như Giang Văn Minh, Kiều Phú, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Nham...
Đặc biệt, Nguyễn Nham là người từng soạn văn bia Đề danh Tiến sĩ cho các khoa thi năm 1664, 1680, 1694 và 1710. Những đóng góp ấy cho thấy người Sơn Tây không chỉ ghi dấu trong lịch sử khoa bảng bằng thành tích học tập, thi cử mà còn tham gia vào công việc lưu giữ, tôn vinh những giá trị của nền giáo dục đương thời.
Truyền thống ấy còn được phản ánh qua hệ thống di tích Nho học trên địa bàn. Văn miếu Sơn Tây, Văn chỉ Đông Sàng, Thế Trụ, Hương Ngải, Phùng Xá... là những địa chỉ lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ coi trọng việc học và người tài. Các di tích hiện vẫn được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị.
Trong đó, Văn miếu Sơn Tây là không gian phù hợp để kết nối câu chuyện về Quốc Tử Giám Thăng Long với lịch sử giáo dục, khoa cử của địa phương. Việc tổ chức trưng bày tại đây cũng góp phần giúp công chúng tiếp cận di sản Nho học từ những câu chuyện gần gũi với lịch sử vùng đất mình đang sinh sống.
 |
Bên cạnh nội dung trưng bày tư liệu, hình ảnh, chương trình còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống, tạo cơ hội để công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, tìm hiểu về nền giáo dục khoa cử xưa. Qua những hoạt động này, các giá trị về tri thức, việc học và truyền thống tôn sư trọng đạo được chuyển tải bằng hình thức sinh động, gần gũi hơn.
Trưng bày được tổ chức nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), Ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11, Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23-11 và Ngày Văn hóa Việt Nam 24-11. Đây cũng là dịp để giới thiệu, quảng bá và tôn vinh những giá trị tiêu biểu của Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng như truyền thống hiếu học, khoa bảng của vùng đất Sơn Tây.
Từ những tấm bia Tiến sĩ ghi danh người đỗ đạt đến những lớp học làng, từ các dòng họ khoa bảng đến những di tích Nho học còn hiện diện, lịch sử giáo dục Sơn Tây là một mạch nối liên tục giữa các thế hệ. Việc đặt câu chuyện ấy trong mối liên hệ với Quốc Tử Giám Thăng Long giúp công chúng hiểu rõ hơn sự gắn kết giữa trung tâm giáo dục quốc gia với các vùng đất giàu truyền thống hiếu học.
Qua trưng bày, những giá trị lịch sử, văn hóa không chỉ được giới thiệu, tôn vinh mà còn góp phần khơi dậy ý thức trách nhiệm của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy di sản. Đó cũng là cách để truyền thống trọng tri thức, tôn vinh người tài và tinh thần hiếu học tiếp tục được gìn giữ, bồi đắp trong đời sống hôm nay.
